Kısa cevap: Psikoteknik belgesi, başta ticari araç kullanan şoförler olmak üzere sürücülerin dikkat, algı, tepki hızı ve koordinasyon gibi becerilerinin yeterli olup olmadığını gösteren değerlendirme raporudur. Bu belge, yetki belgeli yük ve yolcu taşıyan şoförlerden, okul servisi şoförlerinden, İstanbul’da şoför kartına başvuranlardan ve bazı trafik cezalarından sonra ehliyetini geri alacak sürücülerden istenir. Test, il sağlık müdürlüğünce ruhsatlandırılmış merkezlerde psikolog gözetiminde yapılır ve en az bir saat sürer. SRC, sürücü sağlık raporu ve şoför kartı ayrı belgelerdir; hiçbiri psikoteknik raporunun yerine geçmez.
Temel bilgiler
- Testte dikkat, algılama ve muhakeme gibi zihinsel beceriler ile tepki hızı ve koordinasyon gibi psikomotor beceriler ölçülür (Karayolları Trafik Yönetmeliği).
- Test, il sağlık müdürlüğünce ruhsatlandırılmış merkezlerde psikolog gözetiminde yapılır; en az bir saat sürer ve kısaltılmış form uygulanamaz (Karayolları Trafik Yönetmeliği).
- Test sonucu, elektronik sistemde e-imzalı bir rapor olarak düzenlenir; sürücü 45 gün içinde bu raporla kendi seçtiği bir psikiyatri uzmanına başvurur (Karayolları Trafik Yönetmeliği). Psikiyatri uzmanı da kendi raporunu düzenlediğinde belge e-Devlet’te görüntülenebilir.
Psikoteknik belgesi ne işe yarar?
Psikoteknik belgesi, direksiyondaki kişinin trafikte güvenli araç kullanmak için gereken zihinsel ve psikomotor becerilere sahip olduğunu belgelemeye yarar. Sağlık raporundan farklı olarak hastalık aramaz, sınavdan farklı olarak da bilgi sormaz. Değerlendirmede, bir uyaranı ne kadar çabuk fark ettiğinize, doğru karar verip veremediğinize ve elinizi, ayağınızı ne kadar uyumlu kullandığınıza bakılır.
Mevzuat psikoteknik değerlendirmeyi, güvenli araç kullanmayı sağlayan zihinsel ve psikomotor yeteneklerin kişilik, tutum ve muhakeme gibi özelliklerle birlikte bilgisayar destekli testlerle ölçülmesi olarak tanımlar (Karayolları Trafik Yönetmeliği).
Ticari şoförlerden psikoteknik belgesi ne zaman istenir?
Ticari şoförlerden psikoteknik belgesi; yetki belgeli taşımacılıkta ve okul servislerinde çalışırken, İstanbul’da şoför kartı alırken ve yenilerken istenir. Bazı trafik cezalarından sonra ehliyetini geri alacak sürücülerden de bu belge istenebilir. Başlıca durumlar şunlardır:
- Yetki belgeli yük ve yolcu taşıyan şoförler ile okul servisi şoförleri: Bu şoförlerin her beş yılda bir psikoteknik raporu alması gerekir; bu şart yetki belgeli taşımacılıkta Karayolu Taşıma Yönetmeliği, okul servislerinde ise Okul Servis Araçları Yönetmeliği ile getirilmiştir.
- İstanbul’da taksi, dolmuş, minibüs, otobüs ve servis şoförleri: İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB), şoför kartı için il sağlık müdürlüğünce yetkilendirilmiş bir merkezde düzenlenmiş, e-Devlet’ten alınmış ve sonucu “YETERLİ/OLUMLU” olan bir psikoteknik raporu ister.
- Ehliyeti geri alınan bazı sürücüler: Trafiği tehlikeye atma (drift, kırmızı ışık ihlali vb.) ve alkollü araç kullanma gibi durumlarda kesilen trafik cezalarından sonra bu belge istenebilmektedir (2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu). Psikoteknik test gerektiren cezaların listesi Hangi Trafik Cezalarında Psikoteknik Test İstenir? makalesinde yer alır.
- Motosikletli kuryeler: Geçici bir hüküm nedeniyle bu kuryelerden psikoteknik raporu şimdilik aranmamaktadır. Düzenlemenin kesin karara bağlanması durumunda kuryeler için de bu belgeyi alma zorunluluğu bulunabilir (Karayolu Taşıma Yönetmeliği).
Merkezde en çok taksi, dolmuş, minibüs, servis ve otobüs şoförleriyle; kamyon, tır ve kargo sürücüleriyle ve ceza puanı ya da alkol nedeniyle ehliyeti alınan sürücülerle karşılaşıyoruz. Bunların dışında bir kurum sizden rapor talep ediyorsa, hangi amaçla ve hangi şartlarla istendiğini o kurumdan öğrenebilirsiniz.
Psikoteknik testte hangi beceriler ölçülür?
Psikoteknik testte dikkat, algı ve muhakeme gibi zihinsel beceriler ile tepki hızı ve koordinasyon gibi psikomotor beceriler ölçülür. Ölçüme kişilik, uyum ve tutum testleri de eşlik eder; bütün testler bilgisayar başında, ekrandaki yönergeler izlenerek yapılır.
Dikkat. Dikkat testi, uzun süre aynı işe odaklanabildiğinizi ve birçok uyaran arasından gerekene tepki verebildiğinizi gösterir. Trafikte bu beceri, kalabalık bir kavşakta yayayı, ışığı ve yandaki aracı aynı anda izleyebilmenizi sağlar.
Refleks (tepki hızı). Bu testte, gördüğünüz ya da duyduğunuz bir uyarana ne kadar çabuk ve doğru tepki verdiğinize bakılır. Öndeki aracın fren lambası yandığında ayağınızın frene gitmesi bu becerinin bir örneğidir.
Algı. Algı başlığı; hızı ve mesafeyi doğru tahmin etmeyi, geniş bir görüş alanında beliren bir nesneyi fark etmeyi ve şekilleri ayırt etmeyi kapsar. Sollama yaparken karşıdan gelen aracın uzaklığını kestirmek de algıyla ilgilidir.
Bilişsel (zihinsel) beceriler. Bu grupta muhakeme (anlama ve değerlendirme) ile görsel bellek ölçülür. Yolda karşılaştığınız bir durumu doğru okuyup isabetli bir karara varabilmeniz bu becerilere dayanır.
Psikomotor beceriler. Burada el, göz ve ayağın uyum içinde birlikte çalışıp çalışmadığı ölçülür. İki elinizi aynı anda farklı işlerde kullanabilmeniz de bu gruba girer.
Testin nasıl bir deneyim olduğu Psikoteknik Testi Zor mu? makalesinde ele alınmıştır.
Psikoteknik belgesi diğer mesleki belgelerden nasıl ayrılır?
Psikoteknik belgesi, araç kullanmayla ilgili becerileri belgelediği için diğer mesleki belgelerden ayrılır. SRC mesleki bilgiyi, sürücü sağlık raporu sağlık durumunu, İstanbul’daki şoför kartı ise toplu taşıma aracı kullanma yetkisini gösterir. Nitekim psikoteknik raporu ile SRC, şoförlerde aranan ayrı şartlar olarak sayılır (Karayolu Taşıma Yönetmeliği). Sık karıştırılan belgeler arasındaki farklar şunlardır:
- Psikoteknik raporunda zihinsel ve psikomotor beceriler, psikoteknik değerlendirme merkezinde testlerle ölçülür.
- Sürücü sağlık raporunda bedensel ve ruhsal sağlık hekim muayenesiyle değerlendirilir; rapor aile sağlığı merkezlerinde, hastanelerde ya da muayenehane dışındaki özel sağlık kuruluşlarında tabip veya uzman tabip tarafından düzenlenir (Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları ile Muayenelerine Dair Yönetmelik).
- SRC (Mesleki Yeterlilik Belgesi) mesleki bilgiyi belgeler; eğitim ve sınavla alınır ve psikoteknik raporunun yerine geçmez (Karayolu Taşımacılık Faaliyetleri Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği).
- Şoför kartı için psikoteknik raporu ayrı bir şarttır; kart için istenen diğer belgeler psikoteknik raporunun yerine geçmez.
Sürücü sağlık raporunu, SRC’yi ve şoför kartını psikoteknik merkezleri vermez; SRC’yi ilk kez almak için de psikoteknik raporu istenmez. İleri yaştaki sürücülerden ise SRC’yi kullanmaya devam edebilmeleri için uygulamada psikoteknik raporu istenebilir; güncel şartları Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığından öğrenebilirsiniz.
Psikoteknik belgesi ile psikoteknik raporu aynı şey mi?
Evet, psikoteknik belgesi ile psikoteknik raporu aynı belgedir; mevzuattaki resmî adı psiko-teknik değerlendirme raporudur. Halk arasında bu belge için rapor, belge ya da sertifika gibi farklı adlar kullanılsa da içeriği her durumda aynıdır.
Bu rapor kâğıt üzerinde kalan bir belge değildir; elektronik sistemde e-imzayla düzenlenir ve sürücü, raporunu e-Devlet’teki Sağlık Bakanlığı hizmeti üzerinden görüntüleyebilir.
Psikoteknik değerlendirmeyi hangi merkezler yapabilir?
Psikoteknik değerlendirmeyi yalnız il sağlık müdürlüğünce ruhsatlandırılmış psikoteknik değerlendirme merkezleri yapabilir. Testler, bu merkezlerde çalışan ve psikolog unvanına sahip kişilerin gözetiminde uygulanır.
Mevzuat, ruhsat verilmesi için test odasından kamera kaydına, cihazlardan personele kadar ayrıntılı şartlar arar. Merkezler yılda en az iki kez il sağlık müdürlüğünce denetlenir ve gezici (mobil) hizmet veremez. Bu merkezlerde psikoteknik değerlendirme dışında başka bir faaliyet yürütülmesi de yasaktır.
Testten sonra rapor süreci nasıl ilerler?
Testten sonraki rapor süreci iki ayrı belgeyle ilerler: önce test sonucunu gösteren psikoteknik raporu, ardından psikiyatri uzmanının raporu düzenlenir. Adımlar şöyledir:
- Cihaz, test puanlarını psikoteknik değerlendirme raporu olarak çıkarır; rapor elektronik sistemde e-imzayla düzenlenir ve adınıza yüklenir.
- Bu raporla 45 gün içinde kendi seçtiğiniz bir psikiyatri uzmanına başvurursunuz (Karayolları Trafik Yönetmeliği).
- Uzman kendi raporunu düzenledikten sonra belge e-Devlet’te görünür.
Bu sürenin kaçırılması hâlinde ne olacağı ve sürecin bütün adımları Psikoteknik Belgesi Nasıl Alınır? makalesinde, olumsuz sonuçta izlenecek yol ise Psikoteknik Testi Zor mu? makalesinde ele alınmıştır.
Sık Sorulan Sorular
Psikoteknik belgesi nasıl alınır?
Psikoteknik belgesi, il sağlık müdürlüğünce ruhsatlandırılmış bir merkezde en az bir saat süren testlere girilerek alınır. Test sonucu, e-imzalı bir rapor olarak sisteme yüklenir. Sürücü bu raporla kendi seçtiği bir psikiyatri uzmanına başvurur; uzman raporunu düzenledikten sonra belge e-Devlet’te görünür.
Psikoteknik belgesi kaç yıl geçerli?
Psikoteknik belgesi, ticari araç kullanan bütün sürücüler için beş yıl geçerlidir. Mevzuat da yetki belgeli taşımacılıkta ve okul servislerinde raporun her beş yılda bir yenilenmesini şart koşar (Okul Servis Araçları Yönetmeliği). Sürenin nasıl hesaplandığı Psikoteknik Belgesi Kaç Yıl Geçerli? makalesinde ele alınmıştır.
Psikoteknik raporu e-Devlet’te görünür mü?
Evet, e-imzayla düzenlenen psikoteknik raporu, psikiyatri uzmanı kendi raporunu tamamladıktan sonra e-Devlet’teki “e-İmzalı Psikoteknik Değerlendirme Raporları Sorgulama” hizmetinde görünür. Adımların sırası Psikoteknik Belgesi Nasıl Alınır? makalesinde ele alınmıştır.
Moto kuryelerden psikoteknik raporu isteniyor mu?
Hayır, motosikletli kuryelerden psikoteknik raporu, Karayolu Taşıma Yönetmeliği’ndeki geçici bir hüküm nedeniyle şimdilik aranmamaktadır. Düzenlemenin kesin karara bağlanması durumunda kurye şoförleri için de bu belgeyi alma zorunluluğu bulunabilir.
Psikoteknik raporu SRC’nin yerine geçer mi?
Hayır, psikoteknik raporu ile SRC ayrı belgelerdir ve biri diğerinin yerine geçmez. Psikoteknik raporu araç kullanmayla ilgili becerileri gösterir ve ticari araç kullanan sürücüler için beş yılda bir yenilenir; SRC ise mesleki bilgiyi belgeler.
Şoför kartı yenilemesinde eski psikoteknik belgesi kullanılabilir mi?
Evet, beş yıllık süresi dolmamışsa eski psikoteknik belgesi şoför kartı yenilemesinde kullanılabilir. Süresi dolmuş bir raporla işlem yapılamaz; bu durumda yeni rapor almanız gerekir. Raporunuzun tarihlerini e-Devlet’teki psikoteknik rapor sorgulama hizmetinden görebilirsiniz.
Kaynaklar
- Karayolları Trafik Yönetmeliği — 18 Temmuz 1997 tarihli Resmî Gazete
- Karayolu Taşıma Yönetmeliği
- Okul Servis Araçları Yönetmeliği
